Çelo Hoxha: Cili ishte ligji që përdornin partizanët në mal?

Jam i befasuar nga debati që ka nisur, sepse vetë e kisha harruar librin. Po punoj për vëllimin e dytë, për të njëjtën temë. Synimi ishte më tepër një libër profesional për historianët, studiuesit, që merren me dokumente, për të pasur një qasje analitike, sepse për lexuesin e thjeshte kur ka dokumente, narrativa nuk është aq e këndshme. Megjithatë libri pati reaksion për shumë arsye. Por kurioziteti im që kam nisur të merrem me ke të temë, është tjetër.

Nga leximet e shumta, përgjatë viteve, kisha një pyetje vetë: Si shpjegohet që njerëzit më me përvojë, më të arsimuar, një pjesë e tyre ishin baballarët e kombit, firmosës të Deklaratës së Pavarësisë, në një moment u verbuan dhe na dolën të gjithë tradhtare e armiq dhe pjesa tjetër, më pak e shkolluar – se kishte shumë analfabetë mes tyre, të varfër, dështakë në jetët e tyre -kishin vizionin më të mirë për të gjithë popullin? Ishte një kontradiktë që më ka ngacmuar dhe gjërat duhet të fillojnë aty ku edhe nisi historia, tek lufta. Deri tani ka ekzistuar narrativa e regjimit komunist për luftën. Edhe sot në debat përdorin faktin se pse jemi marrë me atë periudhë. Por nuk është pronë e askujt.

E para është faktori moral; pse nuk duhet të merremi? A fshihet diçka atje? Të shton edhe më tepër kureshtjen. Nuk po kalojmë territorin e dikujt, nëse nuk ka gjë për të fshehur, nuk ka pse të kenë frikë.

E dyta, ligji e lejon të merrmi dhe e treta dhe është domosdoshmëri; duhet të njohim ç’ka ndodhur. Nuk është ashtu siç është thënë, por duhen parë trajektoret e mëdha të historisë së asaj periudhe. Lufta nuk nis më 1939, siç na është thënë. Por nis më ‘41 e mbrapa. Pse nis organizimi i komunistëve më ’41? Çfarë bënin në periudhën 1939 –’41? Kanë qenë pak a shumë bashkëpunëtorë, punonin në administratë dhe për të njëjtën gjë, ata dënuan të tjerët. Në ligjin special të ‘45, njëri ishte në bankën e të akuzuarve, tjetri dëshmitar, të dy kishin qenë punonjës të Postës. Njëri pse kishte qenë punonjës i Postës konsiderohej bashkëpunëtor, ndërsa tjetri jo. Ishin disa kontradikta. Kjo më ka bërë të merrmë hollësisht.

Tek Lufta, trajtimi i ri që ka ky libër është qasja ligjore, trajtimi i veprimtarisë së formacioneve partizane dhe i Partisë Komuniste me ligjin, sepse gjatë luftës përdorin terma si “sekuestrim, rekuizim, konfiskim, dënim me vdekje, ekzekutim”. Të gjitha këto, ose pjesa më e madhe, janë koncepte juridike. Cili ishte ligji prej nga buronin këto koncepte juridike që i përdornin në majë të malit? Përderisa ata, me këtë fjalor dhe koncepte, donin t’i jepnin legjitimitet veprimtarisë që bënin, atëherë do të shohim bazën ligjore ku mbështeteshin. Baza ligjore nuk ekziston. Ose merren me krimet e Luftës. E kam ballafaquar me të njëjtin ligj, me të cilët dënuan ata që i konsideronin kriminelë lufte në ’45. Kur e bënin gjermanët, ballistët e të tjerët ishte krim lufte, kur e bënin partizanët nuk ishte krim lufte dhe e kanë bërë me shumicë, e kanë raportuar vetë , dokumentet janë të tyre.

Kanë edhe terma të tillë, si për shembull “filanin e internuan”, që është koncept juridik dhe ata nuk kishin një ligj deri në 1954 për internimet, dhe çfarë është internimi në këtë rast? Është pengmarrje. “Filan person e internuam, shtëpinë nuk ia dogjëm, se ia kishin djegur gjermanët”. Kundër kujt ishte faji? Ose dokumente të Dushan Mugoshës apo maqedonasit akuzonin për tradhtarë shqiptarët dhe partizanët i dënonin. Ku është krimi, se ata binin ndesh me interesat e Dushan Mugoshës, nuk jam marrë me kolaboracionizmin, por jam marrë vetëm me krimin. Debati që është hapur, është hapur në mënyrë malinje. Libri ka dy rrafshe, një për konsum publik dhe ata që janë angazhuar duan mbylljen e institutit, nga kjo përfitova dhe unë që më bëhet pak publicitet.

Tek lista mendova të bëja indeksin e emrave dhe e ndryshova, bëra një listë e emrave që përmenden në dokumente dhe sqarova: krimi është përgjegjësi individuale. Këta persona janë zinxhiri i komandës, nga komandanti i përgjithshëm deri tek nënkomandanti, sidomos Brigada I, që ka qenë formacioni më kriminal, për mendimin tim dhe i bazuar në dokumente. Nuk i akuzoj për kriminelë, nuk jam gjykatës. Është mendim studiuesi, jo vendim penal, që t’i them tjetrit kriminel, por në një rast hetimi hipotetik ose studimor siç e kam bërë unë, këta janë personat ku do të fokusohej vëmendja për hetime, nëse do të ishin gjallë dhe përgjegjësia bie mbi ta jo mbi partizanët e thjeshtë që nuk kishin lidhje.

Të kthehemi tek lufta, krimet nuk janë rastësore, janë zinxhir; ka urdhër, zbatim urdhri, raportim për zbatimin e urdhrit. Për shembull urdhri: Sulmoni Pogradecin, bëni plaçkë dhe tërhiquni, Starovën digjeni! Zbatohet urdhri, vjen raporti: U futëm në Pogradec, vramë kaq, morëm kaq plaçkë. Starovën e dogjëm! Ky është krim i pastër lufte, nuk ka të bëjë as me gjermanët as me Ballistët, as me Legalistët. Më 1943, Komiteti Qendror i PKSH, mblidhet dhe merr vendim për dënimin me vdekje të Zef Ndojës, që ishte komunist dhe e konsideruan tradhtar. Ishte parti politike. Ku në botë është parë që një parti politike të japë dënime me vdekje?! Vetëm dy entitete japin dënime me vdekje; gjykata dhe banda. Nuk mund të thuash është kohë lufte! Janë veprime njerëzore, dhe nëse ishte kohë lufte, atëherë nuk duhet të ndërmerrnin vendim, që i tejkalonin mundësitë e tyre, sepse vetëdijen morale e kishin ata. Mehmet Shehu për vrasjen e ballistëve në Luzhë e pranon si akt terrorist vetë, pra e dinte ç’ishte akti terrorist, e kishte vetëdijen e së mirës dhe të së keqes, të ligjshmes dhe të paligjshmes. Nuk ishin të pavetëdijshëm dhe të themi “Ajo ishte koha”.

Kjo është qasja me të cilën e kam parë ngjarjet e luftës. Nuk jam fokusuar tek e gjithë narrativa e luftës, sepse mund të kenë qëlluar ndonjë njësi gjermane apo italiane, jam marrë vetëm me çështjen e krimit dhe jam fokusuar vetëm tek veprimtaria e ushtrisë partizane. Për shkak të fokusit, interesit tim dhe për punë, sepse me Ballin e Legalitetin janë marrë për 70 vjet rresht. Mbase në një moment të dytë do të merrem edhe unë. Por debati që është bërë, e kanë ngritur vetëdijen, por në thelb aktorët në debat, të palës tjetër, janë në një nivel shumë të ulët, debati duhet të ishte profesional dhe të përfshiheshin historianë, dy- tre që flasin nuk kanë lidhje me historinë; njëri është për Mesjetën, njëri 20 vjet ka folur ndryshe, 20 të tjera flet ndryshe, nuk kanë besueshmëri. Nuk ka specialistë të vërtetë të merren me përmbajtjen. Shfrytëzuan anën emotive të qytetarëve dhe botuan lisën jashtë kontekstit dhe tani shkruajnë njerëzit, një për babain, për xhaxhain, par dajën e babait e me radhë… është qasje familjare e nivelit fisnor.

Nuk diskutojmë, se nëse ata pretendojnë se janë trashëgimtarët e emrit të mirë të prindërve, që nuk është titull juridik, atëherë të mbajnë përgjegjësi dhe të venë në burg nëse prindërit e tyre kanë bërë krime. Ky është debat studiuesish, jo gjykatash. E di ku e ka trashëgiminë ky nivel fisnor i trajtimit të çështjeve ? Tek dokumentet komuniste, gjatë luftës më ’43. Cili bën krim politik? Ata që sulmojnë partizanët. Kush vret një partizan ka kryer vrasje politike, partizani që vret një ballist nuk kryen vrasje politike. Ky është nivel fisnor, sepse përjashton një pjesë të popullsisë, niveli qytetar është kur gjithë popullsia të përfshihet si një e tërë dhe ky është thelbi i studimit. Ballafaqimi i asaj që ka ndodhur me interesat e kombit, me një konstrukt ligjor. Ka qenë konstrukti ligjor, para luftës, gjatë luftës dhe pas luftës edhe me ligjet e tyre, sepse veprimtaria e PPSh-së pastaj është krejt e paligjshme deri në fund. /Gazeta Liberale