Treni i fëmijërisë sime

Shkruan: Luz Thaqi, Nju-Jork

Rikthim në Kohë

Jo rallë, kur kthehem në kohë për të rikujtuar fëmijërinë time, natyrisht, aq sa më mban kujtesa,hekurudha, bashkë me trenin, përbëjnë fillet e çdo gjëje në jetën time, tash e mbi një gjysëm shekulli më parë.

E tëra fillon me hekurudhën që nuk dihet se nga nis e ku përfundon, dhe e cila edhe sot gjarpëron përmes katundit tim pitoresk, Shëngjergjit (ish Jagoda), vendlindjes sime. Binarët e hekurudhës shtrihen më pak se 100 metra nga shtëpia ime e vjetër, e ndërtuar në vitin e largët 1936, por edhe ajo e reja sot, më kthejnë kujtimet e mia me trenin, njerëzit në dritare të vagonëve, zhurmën e  frikshme të tij, sirenën që më zgjonte nga gjumi në mesnatë por edhe në mëngjeset e hershme… Janë kujtimet me trenin e gjatë, me lokomotivën gjigante që punonte me thëngjill, me ato rrota që kur nisej nga staioni, nxirrnin flakë, sigurisht nga pesha e madhe që tërhiqte lokomotiva, e cila asnjëherë nuk u bindej rebesheve të kohës, nuk dorëzohej para fortunave, dimrave të acartë, e borës, shpesh edhe mbi një metër. Koha atëbotë matej me hijen e diellit, por edhe me kohën e arritjes së trenit. Edhe pse nuk kisha orë dore-jo vetëm unë, arritja e trenit në stacionin përskaj shtëpisë sime, sirena e tij e shënonte kohën e sakt. Arrinte në pesë të mëngjesit nga Peja për Prishtinë dhe në ora tetë nga Prishtina për në Pejë. Në mesditë kthehej për Prishtinë, e në mbrëmje në pesë të pasditës në Pejë…Më këshillonin që të mos provoja t’i ofrohesha trenit, sepse fryma e tij mund të më përpinte… Andaj trenin e shikoja me kurreshtje vetëm  nga largësia, madje e pyesja vetën: Çfarë nëse i ofrohem deri te shtyllat e telefonit skaj binarëve , që shërbenin për lidhje komunikimi midis stacioneve, e ta shtërngoja një shtyllë

fort me  dy duart e mia , dhe përjetoja flladin e trenit të çmendur, a thua vall nuk do te më përpinte dot”?!… Megjithëkëtë, mjaftohesha ta shikoja kalimin e tij edhe nga rrugica e shtëpisë sime, nga se edhe nga kjo largësi, treni kënaqte kurreshtjen time fëmijërore. Dhe, nga ajo kohë mbaj mend sikur sot, kur për festën e Zojës së Berishës, së bashku me prindër, shkoja te daja Mark (Rexhepi), tri stacione më larg- në Ujmir. Gëzimi ishte i papërshkrueshëm, jo vetëm që po shkoja te dajët, por se do hypja në tren, për të cilin kisha ëndrruar gjatë, dhe jo rrallë  nga gëzimi edhe nuk më zinte gjumi  gjithë natën. Nga treni i ëndrrave të mia fëmijërore, sodisja njerëzit duke punuar në ara, pemët dhe fushat e livadhet. Nga dritarja e kupesë nxirrja krahun të më flladitej nga ajri që e çante kompozicioni i trenit, e kur kthehësha në ulëse më dukej sikur treni nuk lëvizte fare.. Më bëhej sikur bota rrëshqiste pran tij e ai qëndronte në vend. Ndjenjë e veçantë për mua ishte kur treni hynte në tunele. Errësira për disa minuta, më shkaktonte të rrahura të shpejtuara të zemrës, sepese më bëhej sikur kishim hyrë thellë nën tokë dhe nuk do të dilnim më mbi sipërfaqe… Përmes dritareve të hapura, dëpërtonte pak tym thëngjilli nga lokomotiva që lëvizte me avull. Të shumtën e herave, ne që hypnim në tren në stacionin e Shëngjergjit, nuk kishim vend për t’u ulur në kupe, sepse treni nuk kishte shumë vagonë, e ata të stacioneve fillestare, nisur nga Peja, ishin rehatuar me kohë. Lenin përshtypjen, sikur të ishin pak më zotrinjë. Ne të tjerët mjaftoheshim të qëndronim në këmbë, mbështetur në dritare, gjysëm të hapura, duke shijuar flladin që krijohej nga shpejtësia e trenit që më çapuriste flokët pamëshirë.

Sa shumë doja që vetëm një herë, në atë shpejtësi t’i prekja edhe gjethet e drunjve që treni sikur donte t’i  përplaste arave dhe fushave. Por, dora ime e vogël nuk shkëputej nga ajo e ëmbëla dhe e sigurta e nënës sime. Kurreshtja ime ishte e pafund. Mundohesha t’i lexoja në gjuhë të huaj shenjëzimet e shkruara pranë dritareve dhe dyerve të vëna për kujdes. Ato ishin të shkruara në gjuhët të cilat nuk i kuptoja… Më vonë e mësova se  trenat ishin dhurata nga Italia, Gjermania… Dhe fjalët e shkruara, që unë nuk i kuptoja dhe vështirë i lexoja, ishin po në ato gjuhë. Kishte të shkruar edhe në gjuhën serbo-kroate, e cila për mua, po ashtu, ishte e pa njohur!… Ndaljen e trenit në stacion e priste kapuçkuqi (shefi i stacionit) me një stop në dorë, i veshur në uniformë të kaltër. Pasi zbritnin e hypnin pasagjerët, ai me filikaqen e tij, zëri i së cilës jehonte  fuqishëm, ishte sinjali për lokomotivistin se treni duhej të nisej.

Pas pak, do vinte kondukteri, nji burrë shtat-gjatë, me qehre hijerëndë, barkmadh, me një dhëmb dukati në gojë, kishte të varur një çantë të vogël, të zezë në krah, na kërkonte buletat :”Biletat në shikim”!… Ishte i shkurtër dhe i

rrept. Pas tij, në tren, zakonisht endej edhe nji polic për t’i ardhë në”ndihmë” kondukterit autortativ, për çdo rast, për ta mbajtur rendin po të ishte nevoja!

Kush gjendej pa biletë, e pësonte dënimin, andaj udhëtimi, jo rrallë përcillej edhe me një dozë ankthi… Kur largohej kondukteri, udhëtarët sikur liroheshin nga një barrë që mund të sillte telashe…Ai, sipas rregullit e shponte biletën, si dëshmi për kontrollorët e trenit që nuk mungonin herë pas here. Në bileten e shpuar nga kondukteri, ishte i vizatuar edhe një tren i vogël me dy vagonë. Me vete thoja:”Si nuk niset mu tani  treni im i vogël nga bileta dhe t’ia mësyjë kodrave e maleve… mbase  do të mund të lëvizte edhe pa binarë?!…” Në ndërkohë, pas stacionit tjetër,përsëri kondukteri:”A ka ndonji të ri…?”,kur mendonim se e kishim kryer me të.

Trenit të ëndrrave të mia fëmijërore nuk i mungonte as muzika. Jo rrallë , në tren haseshin edhe defatore të cilat luanin me defe dhe këndonin këngë dasmash, sa që koridoret, por edhe kupetë ushtonin nga këngët. Këtë e bënin, se mos vallë edhe në tren mund të gjendej dikush, ndonjë myshteri që t’i kontraktonte për ndonjë dasëm. Nuk i dihej!..Treni ishte vend i mirë edhe për pazare.

Në stacionin e radhës do hypin dy djelmosha të rinjë. Në sy dhe faqe u shiheshin vija lotësh. Shkonin në ushtrinë jugosllave pë të kryer shërbimin ushtarak. Ashtu të përlotur, nga dritaret e trenit, që ngadalë filloi të lëvizte, ua jepnin përshëndetjen familjarëve që kishin dalë t’i përcillnin po asht me lotë për faqe. Shumë prej tyre, mbase edhe nuk do ktheheshin më nga atje!…Kësisoji, jeta  e jonë ishte, jo rrallë, edhe refleksion i ngjarjeve që ndodhnin edhe në trenin e fëmijërisë sime.

Një Jupa, hekurudhar, nga rampa e Krushevës udhtonte çdo ditë këmbë nga Budasilaci për Klinë, dhe kthehej në orët e vona të natës duke u kujdesur për hekurudhën. Kishte të veshur një pallto të gjatë, deri ne fund të këmbëve, sa që të lente përshtypjen se nuk kishte fare këmbë dhe rrëshqiste si lokomotiva mes binareve. Ecte me nji kapelë  në kokë me yll, ndërsa në dorë mbante një fener  që i bënte dritë i cili në njërën anë kishte edhe xhamin e kuq që me sinjalin e tij ai mund ta ndalonte trenin në lëvizje.

Ndonjëherë, por kjo ndodhte rrallë, qëllonte të vinte ndonjë tren jasht orarit të rregullt, si ai treni  i kaltër, me perde në dritarët e mbyllura, që i thonin “treni zyrtar”, dhe padyshim bartte autoritete të larta shtetërore. Këtë ne e supozonim edhe pse nuk e dinim se kush mund të ishte  në të.

Për trenin e kaltër, misterioz, bisedohej gjërë e gjatë në katundit Shëngjergj. Shtroheshin pyetje se kush mund të kishte qenë, çfarë kerkonte ai në Pejë, a ishte kthyer nga Peja, a do kishte lidhje kjo me sigurinë  dhe fatin tonë?…Bisedat e këtilla, zakonisht, bëheheshin në mbrëmje, kur argatët ktheheshin nga arat, nga punët e ditës, aty  para shitorës së katundit, ku gjatë muhabetit nuk mungonte as ndonjë konzervë peshku, duhan  të grimë të mbështjellur nga kutiat, që shoqëroj me ndonjë  birrë vendore, nga se vetëm një lloj birre kishte atëhere!

Pra, treni i asaj kohe, mbarte në vete edhe fate njerëzish, brenga, gëzime, hidhërime, nisma jete dhe si i tillë kishte lidhje shpirtërtore edhe me jetën në katund. Treni sillte edhe lajme nga qyeti…Kur dikush vinte, ta zëmë, nga Peja, ai do të rrëfente se çfarë ka parë atje, kënd ka takuar, sillte ndonjë thashetheme, ndonjë të re, deri edhe si po silleshin çmimet e artikujve ushqimorë jetësor. Më janë ngulitur në kujtesën time ato të shtunat, ditët e tregut, kur banorët e shumë katundeve që i mbidhte treni, shkonin për të bërë pazar në Pejë, me shporta me vezë, 5-6 riska djath, 2-3 kilogram kos të kulluar, dikush me ndonjë pulë që ia kishte lidhur këmbët, tjetri me gjysëm thesi fasule, ndonjë me ndonjë pjepër që i jepte erë mahnitëse tërë vagonit. Në të kthyer nga tregu, nga qytete me drita, ata ishin sërish të ngarkuar me gjërat që si kishte katundi, me vaj ushqimi, gas vajguri për llamba, sepse katundi nuk kishte rrymë elektrike, ndonjë qiri për festa…, veshmbathje për fëmijët dhe anëtarët e familjes, e gjëra tjera më të nevojshme për jetë… Pritja me gëzim të papërshkruar  prindërit e mij kur  më sillnin ndonjë çeskë të vogël me bombona lara-lara,që më ëmbëlsonin shpirtin. Në çeskën e mbështjellë nga letra kishte pak bombona… Gjithëherë mendoja që një nga ata ta e ruaja që kur të shkoja në shtrat, ta mbaja në gojë, helbete se mos do të më qëndronte tërë natën duke u shkrirë sa më ngadalë në mënyrë që knaqësije të zgjaste sa ma gjatë!…

Dhe, treni edhe sipas fantazisë sime fëmijërore, sikur nuk e ndalonte kurrë qarkullimin. Edhe unë, sikurse treni kisha filluar rugëtimin e jetës. Katër vjet në shkollën fillore në Budisalc dhe katër të tjera në gjimnazin klasik në Klinë,udhtoja nga një herë me tren, por jo gjithnjë, sepse mundësitë për të i mbartë këto shpenzime ishin të pakta. Kur udhëtoja këmbë, me çantën plot libra në shpindë, mbërthehesha  hekurudhës e cila nuk mbaronte kurrë në shkurje-vajtje për në shkollë bëja nga 15 km në ditë jo rallë edhe lexoja libra gjatë rrugës i shoqëruar nga shtyllat e telefonit të cilët i përdorja edhe si ushtrime të matematikës!… Nganjëherë, në shkollë më binte të shkoja në ndrresën e pasditës. Në të kthyer, biente terri. Nata e kishte një të keqe, nga se shpesh përballësha me lokuni qenësh të familjeve të “doselenikëve”(kolonëve). Ashtu si isha i tretur ne mendime një natë dimri, dhe më dukej në largësi dëgjosha të lehura të ngulfatura të qenve papritmas nja dhjet hapa nga unë do më msyen në pabesi nji tube qenësh me të lehura tmerruese sa që për momentin më dukej se flokët zhishka më qitnin! Frika nga qentë, mua si fëmijë,nuk më zmbrapste edhe pse ballafaqimi me ta më frikësonte shumë, por në vetëvete gjeja forcë dhe kurajo për t‘u mbrojtur dhe qëndruar.

Treni nuk kishte të ndalur. Nga stacioni përballë oborrit tim vazhdonte udhëtimi i njerëzve në destinacone të ndryshme. Një ditë, ai do të më shpiente edhe mua në Beograd, atje ku edhe i mbarova studimet e larta dhe nga ku për çdo muaj po me të njëtin tren vija në shtëpi..Gjatë udhëtimeve  me trenin tim të fëmijërisë, mësova se trenat dhe hekurudhat i lidhin edhe kontinentet, jo vetëm Pejën dhe Prishtinën me Shëngjergjin.

Ndërsa treni i cili udhëtonte pa ndalur, si relikt dhe dëshmi e ecjeve të mia dhe ecjeve tona nëpër mote gadi një-shekullor, mbarte në vete shumë vuajtje, skrifica, heroizma. Mbartë fisnikrinë dhe krenarinë e popullit tim karshi epokës më të gjatë të një okupimi kolonial dhe luftën për çlirim dhe liri të cilën sot po e gëzojmë.

Dhe, sërish treni vazhdonte turin e tij sipas orarit po të njëtë edhe sot. Por, vetëm me nji dallim, që treni tash ma i moderuar, është dhuratë nga Holanda dhe shenjëzimet e shkruara pran dritareve mund t’i lexoj! Së fundmi asnjëherë nuk e kisha imagjinuar se një ditë ky tren i  ëndrrave të mija nga i cili aq shum jam frigsuar, do të  më shpiente  edhe mua nji ditë diku larg përtej horizontit të katundit tim Shëngjergjit dhe atë shumë larg, në skajet e pafund të jetës sime përtje oqeanit.

Dhe tani pas gjith këtyre viteve, çdo pushim veror që kaloj në vendlindje së paku nji udhëtim  e bëj  me trenin e fëmijërisë sime me të cilin më lidhin shumë kujtime, ngjarje jete, vuajtje, mallëngjime, ëndrra…me te cilat pa ndalur bashkëjetoj çdo ditë e edhe sot.