Ish-ambasadori amerikan, Hill: Ramiz Alia s’kuptoi misionin, nuk ishte në lartësinë e duhur

Diplomati i parë amerikan që shkeli në Tiranë që prej largimit të amerikanëve në vitin 1946, Christopher Hill në një intervistë për emisionin ‘Tonight Ilva Tare’ në “Ora news” rrëfeu një pjesë të Shqipërisë në ditët kur po shembej regjimi komunist dhe kur po afrohej demokracia.
Për rolin e Ramiz Alisë në ditët e ndërrimit të regjimeve ambasadori Hill thotë se ai nuk ishte në lartësinë e duhur të sfidës së misionit historik dhe një politikan i mirë e kupton se ku po e çon historia. Hill foli edhe për mbështetjen e dhënë ndaj liderëve të caktuar në vitet e para të demokracisë, teksa siguroi se SHBA nuk ka mbështetur asnjë lider specifik, por ajo që Shtetet e Bashkuara mbështesin, janë politikat specifike që sjellin progres.

Diplomati Hill mohoi që Ambasada Amerikane të ketë ndikuar apo të jetë konsultuar për burgosjen e ish-liderit socialist, Fatos Nano.
Shqetësimi i vendeve ballkanike por edhe europiane për rrezikun e Shqipërisë së madhe sipas Christopher Hill, ishte i pavend sepse shqiptarët nuk e kanë kërkuar kurrë këtë.
Pasi vlerësoi rolin e ambasadorin e SHBA në Tiranë, Donald Lu për punën e bërë për miratimin e reformës në drejtësi, mesazhi i Hill për shqiptarët ishte që të bëhen bashkë sepse pavarësisht lojërave politike aspirata e Shqipërisë për t’u integruar në strukturat euro-atlantike nuk është përmbushur akoma

PJESË NGA INTERVISTA
Ju u larguat nga Shqipëria përpara 25 vitesh por a u largua ndonjëherë Shqipëria nga ju?
Jo, Shqipëria nuk u largua kurrë nga unë.
Në ç’kuptim?
Unë isha një diplomat shumë i ri. Isha fillestar dhe ishte një moment emocionues hapja e një ambasade, të punësoja njerëz për ta bërë ambasadën të funksiononte, pra ishte një eksperiencë që nuk e harron lehtë dhe gjithashtu është një eksperiencë që e gdhend kur ke përvoja të tjera të ndryshme. Pas Shqipërisë, isha në shumë vende në botë, përfshirë Azinë Lindore dhe duhet të them se edhe kur isha shumë larg Shqipërisë, sërish mendoja për ditët e vështira të vitit 1991.
Cilat ishin veçoritë e Shqipërisë dhe shqiptarëve që i morët me vete?
Sigurisht që Shqipëria ka qenë e mbyllur me botën por veçanërisht me Shtetet e Bashkuara. Kemi patur 3 diplomatë këtu në 1946, të cilët u larguan të gjithë me një anije peshkimi nga Durrësi, dhe më pas u morën nga anija ushtarake britanike dhe që atëherë nuk u kthyem më që nga viti 1946 deri në 1991. Së dyti, kuptova që shumë shqiptarëve, në një farë mënyrë, u munguam. Kur u kthyem, ata na falenderuan që u kthyem dhe na u lutën të mos largohemi sërish. Pra përjetova emocione teksa njerëzit donin që ne të ishim këtu të pranishëm. Ndjeva që ajo situatë nuk ka ndryshuar kurrë në këto 25 vjet. Njerëzit i janë shumë mirënjohës faktit që jemi këtu dhe faktit që ambasada amerikane vazhdon të jetë e fortë dhe aktive, dhe jam shumë krenar për këtë.
Më lejoni t’i rikthehem takimeve që patët me politikanë në 1991 kur erdhët këtu dhe përshtypjen tuaj për Ramiz Alinë dhe rolin e tij në ditët e fundit të komunizmit…
Nuk jam i sigurtë nëse Ramiz Alia e kuptonte forcën historike rreth tij. Mendoj se pjesa e historisë në atë kohë tejkalonte aftësinë e tij për ta ndjekur. Mendoj se kishte një vështirësi të madhe ta kuptonte se çfarë po ndodhte. Puna ime ishte ta bëja të kuptonte atë që ne kuptuam nga ajo që ndodhte. Nuk jam i sigurtë nëse Ramiz Alia ishte në lartësinë e duhur të sfidës për misionin historik të ndryshimit të Shqipërisë nga një nga vendet komuniste të botës, them një nga sepse kam qenë edhe në Korenë e Jugut në disa raste.
A ishte bashkëpunues Ramiz Alia me diplomacinë amerikane?
Mendoj se e kuptoi se duhet të përpiqej të punonte me SHBA por nuk jam i sigurtë nëse e kuptoi mesazhin dhe nuk jam i sigurtë në e kuptoi se vendi nuk mund të ishte i njëjti siç ishte më parë. Mendoj se ishte e vështirë për të. Ai tashmë ka vdekur, mund të flasim se çfarë njeriu ishte ai. Alia ishte natyrisht me Enver Hoxhën, që nuk është një gjë e mirë për ta patur në jetëshkrim. Problemi i vërtetë me të ishte se ai thjeshtë nuk e kuptonte se çfarë po ndodhte rreth tij dhe mendoj se politikanët e mirë janë ata që kuptojnë se ku po na çon historia.
Ambasador Hill, dua të përfitoj nga kjo intervistë dhe të diskutoj disa nga çështjet e ngritura këto 25 vjet për sa i përket rolit të diplomacisë amerikane në ato ditë. Për shembull ka një perceptim se ju keni mbështetur liderët e Partisë Demokratike. A është e vërtetë kjo?
SHBA ka mbështetur proceset demokratike të suksesshme. Nuk ishte një proces i lehtë të thoje se njerëzit që ishin përfshirë në qeverinë e Enver Hoxhës, ishin njerëzit që do të udhëhiqnin demokracinë dhe lëvizjen demokratike. Pra SHBA ishte shumë e fokusuar në proceset demokratike, jo tek kush fitonte, por tek kush i vëzhgonte proceset demokratike
A e keni mbështetur liderë specifikë? Për shembull Berishën?
Jo, nuk kemi mbështetur liderë specifikë, ne kemi mbështetur politika specifike. Kemi mbështetur njerëz që ishin pro zgjedhjeve të lira, kemi mbështetur njerëz që kanë qenë në favor të institucioneve.
Kohë më pas, zgjedhjet dhe institucionet patën probleme. A vazhduat t’i mbështesni ata politikanë?
Qëllimi i pyetjes suaj është nëse kemi zgjedhur njerëzit e duhur apo jo.
Pak a shumë…
Nuk është e vërtetë. Ne kemi zgjedhur midis politikave të duhura dhe politikave të gabuara. Njerëzit që mbështesnin ngritjen e institucioneve dhe njerëzit që mbështesnin shtetin e së drejtës, ishin njerëzit me të cilët kërkonim të punonim. Nuk mbështesim individë sepse nëse mbështet individë dhe më pas ata nuk bëjnë gjërat që janë të nevojshme, shkakton konfuzion të madh, pra ishim shumë të kujdesshëm të mos mbështesnim individë. Duhet të them se njerëzit që kishin dalë nga sistemi komunist, ishin pjesë e sistemit komunist, kishin përfituar nga sistemi komunist dhe kërkonin të përfitonin nga sistemi demokratik, ata kërkonin shumë por ne punuam me ta që mbështetën institucionet demokratike.
Një tjetër çështje që gjatë viteve është perceptuar si e vërtetë por do të doja përgjigjen tuaj për këtë. A kishit ju, dhe kur them ju nënkuptoj diplomacinë amerikane, ndonjë rol në burgosjen e Fatos Nanos?
Jo! Jo, zero! Zero. Nuk e di nga erdhi kjo.
A u konsultuan me ju kur e bënë këtë? E dinit?
Kurrë, kurrë. Nuk mendoj se as zoti Ryerson e dinte, dhe nuk mendoj se ndonjë nga diplomatët tanë të jetë konsultuar ndonjëherë për këtë. Unë nuk isha në dijeni, zoti Ryerson nuk ishte, asnjë nga ne nuk ishte në dijeni. Kjo është një nga ato mitet shqiptare.
Ju u takuat dhe me ambasadorin Lu. Ai ka qenë shumë aktiv në vitin e fundit. Në fakt ai bëri rolin e negociatorit gjatë të famshmes reformë në drejtësi që miratoi vendi. Patëm disa ndryshime kushtetuese thelbësore duke shpresuar se do të sjellin sistem gjyqësor më të mirë në vend. A iu tregoi se çfarë ndodhi gjatë këtyre negociatave?
Ne bëmë një diskutim të gjatë. Unë e mbështes në atë që ai po bën, është një ambasador i shkëlqyer dhe mendoj se Shqipëria duhet të jetë shumë e kënaqur që SHBA ka dërguar një ambasador të shkëlqyer. Për sa i përket bisedës me të, do ta mbaj mes meje dhe atij.
Për sa i përket takimeve që patët me politikanët shqiptarë? Doni të ndani diçka me publikun?
Mendoj se shkuan mirë. Nuk mendoj se ka ndonjë ndryshim nga takimi që po bëj këtu me ju :). Shkuan mirë, u thashë të njëjtin mesazh që mendoj se është i rëndësishëm, që të përpiqen të ulin temperaturat. Temperaturat e ulëta janë gjithmonë më të mira. Ka disa momente që njerëzit duhet të qetësohen dhe të punojnë me disa nga këto çështje të vështira sepse të gjithë duan të shohin suksesin dhe fëmijët shqiptarë nuk meritojnë më pak.
T’i rikthehemi ditëve tuaja të negociatave. Ju keni qenë i dërguar i veçantë në Kosovë në 1998-99 dhe një nga negociatorët e Rambujesë në Francë. Ishte e vështirë të negocioje midis Miloshevicit dhe liderëve shqiptarë, Rugovës apo përfaqësuesve të UÇK-së?
Ka qenë gjithmonë e vështirë me Milosheviçin sepse nuk mendoj se ishte i interesuar se ç’ndodhte në anën tjetër. Shkova në negociatën e Kosovës duke përforcuar pozicionin tim në Shqipëri dhe arsyeja për këtë ishte sepse unë e dija që shqiptarët nuk ishin të interesuar për Shqipërinë e Madhe. Shqiptarët ishin të interesuar për Shqipërinë. Unë nuk e ndjeva kurrë këtë çështje që ju dëgjoni në vende të tjera europiane që shqiptarët donin të krijonin Shqipërinë e Madhe. Nuk e ndjeva kurrë se ky ishte rreziku që shumë vende të tjera europiane ndjenë. Së dyti, unë e kuptova se ajo që na duhej në Kosovë, dhe punuam për këtë në Rambuje, por na nevojitej një kuptueshëmri të disa parimeve demokratike, disa institucioneve demokraitke dhe në përfundim, në një moment të caktuar, na nevojitej një farë referendumi, vullneti i njerëzve. Pra, nëse sheh me vëmendje marrëveshjet e Rambujesë, mund të shohësh se të gjitha këto elementë janë atje. Çështjen e sovranitetit të Kosovës, e dija që do të ndodhte, dhe mendoj se akoma duhet të punojmë për këtë, veçanërisht 5 vende europiane nuk e kanë pranuar ende propozimin për pavarësinë e Kosovës. Çështja kryesore ishte se SHBA e kuptoi se duhet të bënim diçka në Kosovë por europianët donin që ne ta bënim bashkë dhe donin që të shteronim të gjitha mjetet e mundshme për negociata përpara se të flisnim për mundësitë ushtarake.
Ishte diçka që donit ta arrinit pavarësia apo nuk e dinit kur filluat të negocionit.
Nuk mund të jetë status-quo dhe nuk mund të kishte kthim në status-quo. Nuk mund të kthehej në sistemin që nuk po funksiononte dhe nuk kishte funksionuar për dekada, e dinim këtë. Por që kosovarët do të kishin nevojë për pavarësi të plotë, do ta donin menjëherë dhe pyetje të tilla… ne duhet të kalonim nëpër procese. Ishte shumë e rëndësishme që kur arritëm në fund të procesit tek Rambujeja, ku kosovarët thanë po dhe serbët thanë jo, atëherë u bë e qartë.
Mendoni se Serbia do e njohë ndonjëherë pavarësinë e Kosovës?
‘Ndonjëherë’ është kohë e gjatë dhe përgjigja për këtë është po. Por pyetja juaj e radhës mund të jetë, kur?
Kur?
Nuk e di kur.
Por eventualisht do të ndodhë?
Eventualisht mendoj se çdokush në rajon duhet të kuptojë se mund të zgjedhësh miqtë por nuk mund të zgjedhësh fqinjët. Dhe mendoj se me kalimin e kohës këto shtete do ta njohin dhe kjo do të jetë një ditë e mirë kur të vijë.
Ju e thatë më parë që nuk ishit i shqetësuar për ata që mendonin se Shqipëria e Madhe ishte një rrezik i madh për rajonin. Por ka parti politike si Vetëvendosja në Kosovë, e cila që kërkon bashkim mes Shqipërisë dhe Kosovës. Mendoni se kjo do të jetë ndonjëherë e mundur dhe a është gjë e mirë për shqiptarët?
Nuk do doja të spekuloja me këtë. Ajo që do doja të thoja është se nuk janë këto lloj problemesh për të cilat njerëzit kanë nevojë tani. Vërtetë jo, mendoj se njerëzit kanë nevojë për shumë gjëra të tjera dhe këto lloj çështje supernacionale nuk kanë për të përfunduar mirë.
Ka një spekulim se ISIS ishte në një farë mënyrë, produkt i Shteteve të Bashkuara sepse donit të luftonit Assadin. Është e vërtetë kjo?
Asgjë e vërtetë. E gjitha është e pakuptimtë ashtu si pyetja juaj më herët për Fatos Nanon. Totalisht e pakuptimtë. Këto lloj pervceptimesh janë të pakuptimta. Ky është një nga to. Ideja se SHBA disi krijoi ISIS, e dëgjoni nga rusët, epo Zoti i bekoftë rusët por është totalisht qesharake.
Pas 25 vitesh demokraci, çfarë mesazhi keni për shqiptarët?
Mos e humbisni durimin dhe kuptoni se demokracia nënkupton të gjendesh pas shumë situatave politike ku njerëzit mund të debatojnë, të grinden, por ka disa momente të caktuara në demokraci ku njerëzit duhet të bëhen bashkë për të zgjidhur probleme të ndryshme sepse qëllimi për të përmbushur rrugëtimin e Shqipërisë në strukturat Euro-Atlantike nuk është përmbyllur akoma.