Shaban Sinani: Tri dramat e panjohura dhe të ndaluara të Dritëro Agollit

TIRANE- Ato padisnin sistemin, aku zoheshin për shpërdorim të idealeve të luftës dhe për rrezikim të karakterit pozitiv. Pothuajse të zhdukura, mbasi u ndaluan të shfaqeshin në teatër, dalin sot për herë të parë dorëshkrimet e tyre. Goditja ka qenë dëshpëruese, ndalimi i shfaqjeve ka qenë i menjëhershëm, sa herë që është provuar, aq herë ka pasur ndalim, dhe me sa duket autori nuk ka dashur më që t’i bëjë pjesë të trashëgimisë së tij letrare”. “Fytyra e dytë”, “Mosha e bardhë” dhe “Balladë për një grua”: tri drama të Dritëro Agollit të vëna në skenë e të ndaluara përgjatë komunizmit, botohen për herë të parë nga Akademia e Shkencave me rastin e 85-vjetorit të lindjes së shkrimtarit.

Studiuesi Shaban Sinani, që prej kohësh i është kushtuar gjetjes së dorëshkrimeve dhe përgatitjes së tyre, tregon ekskluzivisht për “GSH” arsyet që çuan në bllokimin e tyre, herë-herë rishkrimet deri në ndarjet e autorit me to, duke mos i njohur më, e duke i çuar kësisoj në harresë.

“Janë vënë në skenë, janë qortuar, janë hequr si shfaqje. ‘Fytyra e dytë’ është rishkruar tri herë, për të marrë në vlerësim qortimet që kishin dhënë komisionet e vlerësimit dhe prej atyre që quheshin komisione të repertorit”, thotë për “GSH” studiuesi Shaban Sinani. Sa u takon arsyeve që u ndaluan, studiuesi përmend kanonet e realizmit socialist. “‘Fytyra e dytë’ duhet të rishihej, vetëm për një fakt, që njëri prej karaktereve, në variantin e parë që kishte shkruar autori, vritej në kantier, dhe kjo cenonte optimizmin e veprës së realizmit socialist”. Promovimi i librit të ri me tri drama dhe një studim të Shaban Sinanit mbi to, bëhet sot (e enjte), në orën 11:00, në Akademinë e Shkencave, ditën e lindjes së Agollit.

– Profesor, ju prej kohësh jeni marrë me tri drama të Dritëro Agollit, historia e të cilave, që prej shkrimit e deri në rigjetje, është e veçantë. Janë vënë në skenë por nuk janë botuar. Për se bëhet fjalë konkretisht?
Janë tri dramat e vetme që ka shkruar Dritëro Agolli. “Fytyra e dytë” është e para, e shkruar diku në fundin e viteve 1960, “Mosha e bardhë” dhe “Balladë për një grua”, që u takojnë viteve 1970. Janë tri drama të cilat janë vënë në skenë, janë qortuar, janë hequr si shfaqje. “Fytyra e dytë” për shembull është rishkruar tri herë, për të marrë në vlerësim qortimet që kishin dhënë komisionet e vlerësimit dhe prej atyre që quheshin komisione të repertorit. Ato nuk kanë mundur që të jenë drama që bëhen pjesë e repertorit të teatrit shqiptar, kanë shkuar deri në dy shfaqje dhe janë ndaluar. Fati i keq i tri dramave, është se përveçse jashtë historisë së teatrit, mbeten jashtë historisë së letërsisë, sepse letërsia studion tekstin dhe teksti nuk ka qenë i pranishëm. Këto tri drama i kanë munguar lexuesit shqiptar, asnjëra prej tyre nuk është botuar në Shqipëri. Botohen për herë të parë nga Akademia e Shkencave me mbështetjen e Agjencisë Rajonale për Zhvillimin nr.2. Njëra prej këtyre dramave, “Mosha e bardhë” ka njohur botime në “Rilindja” në Kosovë, por ato botime nuk kanë hyrë në Shqipëri. Ndaj mund të quhen të panjohura.

– Cila ishte arsyeja që bllokoheshin këto drama?
Në rastin e tri dramave të Dritëro Agollit ka qenë gjithnjë kanoni estetik i realizmit socialist. Juve dhe një brezi të ri mund t’ju duket absurde pse “Fytyra e dytë” duhej të rishihej tri herë si tekst, vetëm për një fakt, që njeri prej karaktereve, në variantin e parë që kishte shkruar autori, vritej në kantier, dhe kjo cenonte optimizmin e veprës së realizmit socialist. Pastaj në versionin e dytë, autori mjaftohej me një të plagosur, por edhe ky ishte i papranueshëm, ndërsa në versionin e tretë, versionin që as autori nuk e donte më, e siç është shprehur e la në dorë të regjisorit të bënte çfarë të donte, është versioni ku personazhi pozitiv nuk duhet të rrezikohet në asnjë situatë. “Fytyra e dytë” për shembull është qortuar për shpërdorim të idealeve të luftës dhe për rrezikim të karakterit pozitiv. Asnjëherë nuk ka mundur t’u qëndrojë vërejtjeve të komisioneve, vërejtjeve të atyre që quheshin prova gjenerale, ku mblidheshin këshillat artistikë për të vendosur nëse duhej lejuar një shfaqje apo jo.

Ndërsa, “Baladë për një grua” është një dramë në të cilën atakohej, një parim tradicional i raporteve të dashurisë ideologjike për partinë, dhe dashurisë njerëzore. Konflikti themelor në atë dramë është raporti i një gruaje që është udhëheqëse politike në një rreth dhe që gjykon për të shoqin se është i padenjë për të, në të njëjtën kohë që gjykon se ai mund të jetë i vlefshëm për Partinë. Një situatë e tillë është ideologjikisht e papranueshme për atë periudhë, pra nuk mund të kuptohej që të kishte një logjikë: një njeri i padenjë për bashkëshort dhe i denjë për anëtar të Partisë. Po të shkojmë pak më tej, do të shkojmë te slogani “Partia mbi të gjitha”. Në çdo rast, ka qenë arsyeja ideologjike e shprehur përmes kanoneve të realizmit socialist, që është bërë pengesë për këto drama.

– A ishte edhe tematika e dramave që sillte probleme për regjimin?
Tematika ka qenë thuajse ajo që kërkonte regjimi: lufta kundër burokratizmit, lufta kundër intrigave, kundër konflikteve të fabrikuara, por problemi që kanë pasur këto drama, ishte që: situatat qenë tipike të periudhës së ndërtimit socialist siç quhej, ndërsa karakteret nuk ishin tipike për ato situata. Kësaj i duhej shtuar edhe fakti që Dritëro Agolli në këto drama, ka luajtur me kufirin shumë delikat, nga paditja e një dukurie negative të sistemit, siç ishte burokracia për shembull, te padia për vetë sistemin. Problemi shkon përtej kufirit të pyetjes: A është burokratizmi një rrezik për atë shoqëri që po ndërtohej apo është vetë ky sistem i tillë që prodhon burokratizmin në mënyrë të pashmangshme, dhe është brenda kthetrave të burokratizmit?

– A i sollën probleme shkrimtarit të shkruarit të këtyre tri dramave dhe a e zhvilloi ai më pas subjektin e tyre në libra të tjerë?
Mendoj se kjo është një prej pyetjeve më interesante që meriton fati i këtyre tri dramave, të cilat mund të quhen ose të konsiderohen drama me fat dramatik. Pyetja: Përse autori nuk mbajti një qëndrim dashamirës ndaj krijimtarisë së vet? Nuk e pa me dhimbje, siç kishte parë për shembull “Zhurma e erërave të dikurshme”? Nuk bëri ndonjë përpjekje për t’i rikthyer në qarkullim, as në kohëra kur kishte erëra liberale e as pas viteve 1990. Për shembull, në vitin 1981, Dritëro Agolli botoi veprën e plotë letrare, në 11-12 vëllime në mos gaboj. Kur një autor boton veprën e plotë, bën përpjekje që të riintegrojë në këtë vepër edhe pjesë të ndaluara të saj.

Këtë e ka bërë shumë mirë Ismail Kadare, që këmbënguli për të rikthyer në veprën e plotë të tij në të njëjtin vit, 1981, dy romane: “Nëpunësin e pallatit të ëndrrave” dhe “Dimrin e vetmisë së madhe”, të cilët si romane, nuk dolën në të njëjtën kohë me veprën e tij të plotë, por për shkak të këmbënguljes së tij, u botuan katër vite më vonë. Dritëro Agolli, bëri një përpjekje për të rikthyer disa tregime të “Zhurma e erërave të dikurshme”, që ishte gjithashtu një vepër e ndaluar, dhe ia arriti qëllimit, po ashtu ia arriti qëllimit edhe me “Shkëlqimin dhe rënien e shokut Zylo”, që për herë të parë njohu një botim të pranuar. Nuk e shohim të njëjtin qëndrim ndaj tri dramave të tij. Ne e shohim autorin kohë pas kohe, gjithnjë e më të ftohur me këto tri drama. Arsyeja duhet të kërkohet te fakti, që gjithnjë e më pak, ato përfaqësonin vullnetin e tij, sepse gjithnjë e më shumë ato shmangeshin nga teksti fillestar, sipas qortimeve që bëheshin në rastin e vënies në skenë: dhe vjen një moment kur autori thotë ‘unë heq dorë, le të bëjë regjisori punën e tij’. Pra është ajo dhimbje e madhe kur autori ftohet me ndjenjën e autorësisë, që është një ndjenjë sublime, dhe vendos që t’i lërë këto vepra në harrim, siç ka ndodhur.

– Pra, për shkak të censurës, ato nuk ishin më “dramat e tij”, nuk ishin më “ideja që ai donte të përcillte”?
Së paku për “Fytyrën e dytë”, mund ta themi. Ajo ka nisur si tregim, i është bërë një sugjerim autorit që ta përshtasë për vepër skenike, e ka vënë në skenë, ashtu si ai ka dashur, duke theksuar rrezikun e manipulimit me lavdinë e luftës, duke ndërtuar karaktere kryeneçe dhe jo në skemë; karaktere pozitive, por jo njeriu i ri. Dështoi ky variant, provoi një të dytë, dështoi edhe ky; dhe ai tekst nuk ishte më teksti që autori do të dëshironte të ishte. Nuk ka ndodhur me “Moshën e bardhë” dhe me “Baladë për një grua”. Me sa di unë, dhe me sa njoftohemi prej kërkimeve që kemi bërë në tekst, nuk ka pasur përpjekje nga autori për t’i botuar. Goditja ka qenë dëshpëruese, ndalimi i shfaqjeve ka qenë i menjëhershëm, sa herë që është provuar, aq herë ka pasur ndalim, dhe me sa duket autori nuk ka dashur më që t’i bëjë pjesë të trashëgimisë së tij letrare. Madje kjo është aq e vërtetë, sa edhe në dorëshkrimin e vet të autorizuar, një prej dramave, “Baladë për një grua” nuk ekziston në listën e veprave të Dritëro Agollit dhe nuk ekziston as në jetëshkrimin që Akademia jonë e Shkencave ka për Dritëro Agollin si anëtar i Akademisë. Të paktën dy të tjerat ekzistojnë.

– Ju i botoni të plota, në origjinal?
Kjo është një bela e madhe. Kur mungon teksti i autorizuar, asnjëherë nuk mund të thuash se ke në duar një tekst të besueshëm e të vërtetueshëm. Mund ta themi për “Moshën e bardhë”, mund ta themi edhe për “Baladë për një grua”, edhe për faktin se nuk kemi pasur vetëm një tekst. Na është dashur të bëjmë kërkime në të gjitha arkivat e teatrove ku këto drama janë vënë në skenë. Na është dashur të dallojmë tekstet autoriale me tekstet regjisoriale, të cilat shpeshherë janë deformim akoma më i rëndë sesa deformimet që vijnë prej qortimeve të komisionit. Mund të themi se “Mosha e bardhë” dhe “Baladë për një grua” janë vullneti i autorit. Ndërsa, “Fytyra e dytë” është versioni i tretë i kësaj drame në mungesë të versionit të parë dhe të dytë, edhe ky vlen për të njohur se cili ka qenë evoluimi i mendimit të Dritëro Agollit në dramaturgji, dhe ndoshta bëhet shkak që të mbërrijmë dhe te një tekst i parë, për të cilin nuk jam aq optimist.

– Si i keni gjetur këto tri dorëshkrime? Sa e vështirë ka qenë, nëse kemi parasysh se teatrot e rretheve patën dëme në arkiva pas 1990- ës?
Është dashur të harxhohet shumë energji, jo vetëm vetjake, por edhe duke angazhuar në kërkim, bashkëpunëtorë e studentë që kryejnë teza masteri e doktorature, e në mënyrë të veçantë janë bërë kërkime në arkivat e teatrove në rrethe: Vlorë, Korçë, Tiranë, Fier, Shkodër dhe më pas bibliotekat e institucioneve ku janë luajtur dramat. Vlerësoj Bibliotekën e Univer-sitetit të Arteve, që na ka dhënë dy tekste të dobishme referenciale për të mbërritur te ai që quhet, siç thashë më lart, vullneti i autorit. Në arkivat e teatrove sot është shumë e vështirë të bësh kërkim, sepse nuk ka skedim, nuk ka as katalogim. Për fat të mirë janë ende mes nesh aktorë e regjisorë, e pjesë e skuadrave që kanë qenë aty kur janë vënë dramat në skenë. Të dhënat e tyre kanë qenë udhërrëfyese për t’i gjetur ato, por ka qenë punë e vështirë.

– Në cilët teatro janë vënë këto drama?
Janë vënë në Vlorë, në Fier, në Korçë, në Tiranë dhe në Akademinë e Arteve. Në të gjitha këto janë bërë kërkime. Regjisori Pëllumb Kulla thotë se “Baladë për një grua” është regjistruar në magnetofon dhe duhet kërkuar në Arkivin e RTSH-së. Ndoshta edhe mund të gjendet; unë nuk kam pasur rezultat për ta gjetur.

– Si e ka pritur autori gjetjen e këtyre dramave?
Një prej dorëshkrimeve, ajo “Baladë për një grua”, autori e kishte bërë të ditur si tekst të humbur. Kur unë i kam çuar një vit më parë tekstin e daktilografuar, ka qenë çast shumë emocionues për të, dhe besoj se është krejt e natyrshme që një autor të gëzohet kur tekstet e tij gjenden.

– Cilës rryme i takojnë dramat, kanë dalë ato prej realizmit socialist?
Zhvillohen brenda kufirit të realizmit socialist, me gjithë shmangiet. Për shembull, shmangie nga heroi pozitiv që ka edhe një cen, heronj me dritëhije, jo bardhezi siç i ka realizmi socialist. Megjithëkëtë, këto drama zhvillohen brenda asaj rrjedhe. Duke u studiuar do të mund të gjejmë një pyetje për fatin tejet dramatik të kësaj gjinie. Nëse letërsia ka qenë e kontrolluar, drama ishte dy herë e kontrolluar, si tekst dhe si shfaqje, dhe për këtë arsye fondi kombëtar i dramaturgjisë së pasluftës është i varfër. Edhe ato pak drama që janë vënë në skenë, kanë mbetur pa tekst. E nëse këto drama sot mund t’i duken lexuesit si skematike, mund të merret me mend si kanë qenë ato drama që nuk ndaloheshin për t’u vënë në skenë.