“Shqiptarët racë kaotike, Skënderbeu nuk shpëtoi Shqipërinë, por krishterimin”

Konstantinos Giakoumis*
Të premten, më 22 të 2016-ës, në Harborne, Birmingham të Anglisë u nda nga jeta një nga kolosët e fundit të bizantologjisë britanike, profesori Anthony Bryer (thjesht Bryer për më të shumtët, “Antonios Vryerios” për bizantologët), i mposhtur nga goditje të njëpasnjëshme cerebrale të cilat gradualisht e nxorën jashtë veprimtarisë aktive dhe, së fundmi, i privuan jetën tokësore, në të cilën ai ofroi shumë dije, dashuri dhe humanizëm. Është e vështirë që në pak rreshta të rendisim bindshëm, qoftë edhe në mënyrë përmbledhëse, kontributin e shumanshëm intelektual, kulturor, pedagogjik dhe politik të këtij guximtari të madh dhe të palodhur të letrave dhe të arteve të Mesdheut Lindor gjatë periudhës bizantine të mesme, të vonshme dhe asaj pasbizantine. Përpjekja ime venitet akoma më tepër pas leximit të fjalimit të përmotshëm që vetë Bryer-i shkroi për një bizantolog tjetër të madh, Sir Steven Runciman [“Sir Steven Runciman: The Spider, the Owl and the Historian.” History Today 51/5 (May 2001)]. Me pohimin e disavantazhit tim dhe trishtimin e përmbajtur për vdekjen e Mësuesit tim, do të përpiqem të drejtoj lexuesin në vetëm disa prej shtigjeve të shumanshme intelektuale të tij që lidhen me rajonin tonë – si detyrë e fundit ndaj familjes së tij dhe ndaj brezave të ardhshëm të bizantologëve dhe pedagogëve akademikë.

Diplomuar në Universitetin e Oksfordit, nxënës i Dimitri Obolenskit, student në Universitetin e Athinës dhe në Dumbarton Oaks, ky shkencëtar i shquar studioi perandorinë (d.m.th. shtetin bizantin) të Trapezundës në periudhën e vonshme bizantine dhe atë të hershme pasbizantine. Në kuadër të kërkimeve të tij, studioi duke shkelur gjerë e gjatë terrenin në rajonin e Detit të Zi dhe duke krijuar, në këtë mënyrë, një arkiv shumë të madh fotografish të cilin, në fund, ia dhuroi Universitetit të Birminghamit. Të gjitha këto në një periudhë kur rrugët, fuoristradat apo thjesht makinat ishin mjete luksi… Fryte të kërkimeve të tij në terren dhe në biblioteka të ndryshme përbëjnë, përveç artikujve të shumtë, gjashtë (6) studime voluminoze, tashmë klasike për ata që studiojnë Azinë e Vogël dhe zonën e Lindjes, të cilat shtrihen prej 1980 (The Empire of Trebizond and the Pontos) të shkruara prej vetë tij qoftë si autor i vetëm, qoftë si redaktor e njëri prej autorëve, deri më 2008 (Peoples and Settlement in Anatolia and the Caucasus, 800-1900 dhe Manzikert to Lepanto: The Byzantine World and the Turks, 1071-1571), prej të cilave veprën monumentale The Byzantine monuments and topography of the Pontos në dy vëllime.

Megjithëse studimet e tij për rajonin e Epirit dhe atë shqiptar nuk u zgjeruan në libra, kontributi i tij ishte i rëndësishëm dhe në kohë. Interesi i tij për vendin u shpreh për herë të parë më 6 qershor 1962, kur u botua artikulli i tij “Skënderbeu: Heroi Kombëtar i Shqipërisë” në revistën History Today (Bryer, Anthony. “Scanderbeg, National Hero of Albania”, History Today 12/6 (June 1962): 426-434). Stili elegant “romantik” në këtë studim, por edhe në punë të tjera të tij, në këtë rast i përshtatur ndaj nevojave popullore të revistës për të cilën u shkrua, ishte në mënyrë origjinale i ndërthurur me një kërkim dhe interpretim të burimeve, po ashtu edhe një sërë ekspeditash në Ballkan në vitet 1960, 1976, 1999 dhe në 2000. Për Shqiptarët, më 1962, shkruante se “bëhet fjalë për një racë kaotike, e ndarë në rreth pesëdhjetë fise, ndaj të cilave tregojnë përkushtim më të madh sesa ndaj fesë apo kombit në tërësi…” Dhe më pas citon referencën e Lordit Bajron te Child Harold “Grekët vështirë se mund t’i konsiderojnë të krishterë, as edhe Turqit myslimanë, ata në fakt janë një përzierje e të dyjave dhe ndonjëherë e asnjërës prej tyre…”

Vlerësimi i veprës së Skënderbeut nga Bryer-i përbën monument diskursi, megjithëse e ngujuar në stereotipe historiografike të kohës së tij: “Shqiptarët ishin përkrahësit kryesorë të kryengritjes së të rreptit Ali Pasha në shek. XIX. Katër herë, prej viti 1910 ky popull i vështirë shpërfilli pa u menduar – dhe po shpërfill – armiq shumë herë më të fuqishëm se ai. Por Skënderbeu mund të konsiderohet edhe i veçuar nga kombi i tij. Ndoshta nuk e shpëtoi Shqipërinë, por mund të argumentojmë se shpëtoi krishterimin. Papa Calixtus III dikur tha për të: “Shohim Skënderbeun duke qëndruar, pothuajse i vetëm, si bastion kundër furisë së turqve të papërmbajtur, duke penguar hyrjen e tyre në mënyrë që të mos i vërsulen krishterimit.” Dhe megjithëse turqit depërtuan pothuajse deri në Vjenë dyqind vite më vonë, ambiciet e Muratit II dhe të Mehmetit II të pushtonin sa Romën e Vjetër po ashtu dhe atë të Re nuk u realizuan kurrë, kështu pasardhësit e tyre, Bajazit II dhe Selimi I, e përqendruan kujdesin e tyre drejt Lindjes. Skënderbeu kishte fituar titullin “Kampion i Krishterimit” që ia atribuoi papa Nikolla V. Ndërsa për sa i përket Mehmetit II, ai shpresonte se “një luan i tillë nuk do të shfaqej kurrë më në tokë” (434).

Ngjashmëritë hagjiografike në jetët e shenjtorëve që u martirizuan ose në Azinë e Vogël ose në Shqipëri tërhoqën edhe një herë interesin kërkimor të Anthony Bryer në zonën e Epirit dhe atë të Shqipërisë. Publikimi i studimit të shkurtër – tipik për Bryerin – për shën Astin (Bryer A. “Saint Asteios and the Amphitheatre Chapel in Dyrrhachion.” Tek: Èõìßáìá óôç ìíÞìç ôçò Ëáóêáñßíáò Ìðïýñá, I, 41-5, Athens), në të cilin, në bazë të ngjashmërive mahnitëse biografike dhe të ngatërresës që shpeshherë vërehet në burime mesjetare, ngrinte pyetjen me stilin e tij tregimtar dhe të informuar nga kronikat historike: “A kishte lidhje midis shën Astit të Durrësit dhe shën Asterit të Salonës?” Ftesa nga Ambasada Britanike në Tiranë për të vizituar Shqipërinë si folës i ftuar në Tiranë më 1999, së bashku me autorin e këtij teksti, pruri rastin për një kërkim të fundit në Tiranë, Elbasan, Korçë, Voskopojë dhe Vithkuq, i shoqëruar edhe nga miku i tij i vjetër dhe vllëholog i njohur Tom Winnifrith. Këto kërkime, në fund, e drejtuan në vitin 2000 në një referat monumental në Tiranë, në kuadrin e festimeve të 2000 vjetëve krishterim në Shqipëri nga Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë, në të cilin ngrihen pyetje të rëndësishme studimi për tre shenjtorë të rajonit të Shqipërisë (shenjtorët Ast, Joan Vladimir dhe Nikodhim Agjioritin), më të shumtat e të cilave mbeten ende pa përgjigje (Bryer A. “Kultet e Tre Shenjtorëve Martirë në Shqipëri.” Në Thomo P., Bushaka G., 2000 Vjet Art dhe Kulturë Kishtare në Shqipëri, 53-7. Tiranë: KOASH).

Prania e tij shumëvjeçare në rajonin e Ballkanit, e ndërthurur me karakterin e tij entuziast, shoqëror dhe të përzemërt, gjuhët e shumta që dinte (përveç gjuhës së tij amtare anglishtes dhe gjuhëve të tjera të Evropës Perëndimore, fliste greqisht, turqisht dhe mjaft mirë rusisht, që i jepnin mundësinë të lexonte në të gjitha gjuhët ballkanike, madje edhe në shqip) dhe rrjeti i gjerë i miqve dhe i të njohurve, specialistë dhe jo vetëm, e bëri atë një nga specialistët britanikë më të ndjeshëm të Mesdheut Lindor, përgjithësisht, dhe veçanërisht, të Ballkanit. Me prestigjin e dijeve të tij, nuk ngurronte të publikonte me guxim mendimet e tij, të formuara në bazë të atyre që ai vetë besonte si shkencërisht të vërteta, madje edhe në rastet kur mendime të tilla nuk trumbetonin qëllime politikisht ‘të drejta’. Megjithëse përfitonte sponsorizime të rëndësishme për Qendrën e Studimeve Bizantine, Osmane dhe Neohelene, të cilën e drejtonte për dhjetëvjeçarë me radhë nga burime greke, nuk ngurronte të vinte në dukje, nga njëra anë dobësitë historike të përdorimit nga ana e ish Republikës Jugosllave të Maqedonisë të emrit ‘Maqedoni’ si emër zyrtar shtetëror pas shkëputjes së saj nga Jugosllavia, ndërsa nga tjetër të godiste dhe të mos pranonte trajtimin jofleksibël, etnocentrik, aspak largpamës, politik dhe diplomatik të palës greke (në lidhje me emërtimin e shtetit të sapoformuar), veçanërisht gjatë viteve ’90. Pas hulumtimit të kujdesshëm dhe filtrimit të burimeve të informacionit që kishte, ai i shpalli politikat e regjimit të Millosheviçit djallëzore, në lidhje me Kosovën, por në të njëjtën kohë dënoi publikisht shkatërrimin e monumenteve bizantine dhe pasbizantine, por edhe të xhamive, gjatë konflikteve luftarake, të cilat përgjakën Kosovën. Duke qenë se kishte përjetuar nga afër dy grushte shteti në Turqi (1960 dhe 1980), të gjitha rreziqet që mund të buronin nga shprehja e pikëpamjeve të tij personale dhe ‘politikisht jokorrekte’ do t’i dukeshin të parëndësishme, madje edhe kur ato cenonin interesa britanike, siç është, për shembull, mbështetja e tij e hapur, si anëtar, e synimeve të Komisionit Britanik për Rikthimin e Skulpturave të Parthenonit.

Themelues dhe për dhjetëvjeçarë drejtor i Qendrës së Studimeve Bizantine, Osmane dhe Neohelene të Universitetit të Birminghamit, redaktor për vite me radhë i serisë së studimeve monografike bizantine dhe osmane të të njëjtit universitet, President nderi i Komisionit Britanik të Studimeve Bizantine (anëtar i Lidhjes Ndërkombëtare të Studimeve Bizantine), anëtar i Këshillit Drejtues të Institutit Britanik të Arkeologjisë në Ankara, profesori i ndjerë zhvilloi vepër të pasur didaktike. Pjesë të suksesit të Bryer-it si pedagog universitar përbën zhvillimi i studentëve të shkollës së tij. Konkretisht, profesorja emeritus Margaret Mullett, për vite me radhë drejtoreshë e studimeve në Dumbarton Oaks dhe, më parë, në Institutin e Studimeve Bizantine të Belfastit; John Haldon, profesor i historisë bizantine në Universitetin Princeton dhe aktualisht President i Shoqatës Ndërkombëtare të Studimeve Bizantine, profesorja emeritus Judith Herrin me një karrierë të gjatë në King’s College të Londrës, janë më të njohurit, por ama vetëm disa prej atyre që mburren për mësimet e tyre si studentë të të ndjerit. Autori i këtij teksti përfshihet te më të parëndësishmit midis studentëve të tij, të cilët u formuan gjatë mësimeve pranë personalitetit të tij të paharruar për studimet bizantine. Sepse, vula e dhuratës dhe frymëzimi ynë nga mësuesi i ndriçuar u themelua si përvetësim i përjetshëm gjatë karrierës akademike dhe zhvillimit të mëvonshëm të secilit prej studentëve të tij. Frymëzimi nga mësuesi i madh, sidoqoftë, mbetet i madh në vazhdimësinë e mëtejshme të ecurisë së studentëve të tij. Meqenëse kjo përkujtimore intelektuale u drejtohet edhe mësuesve akademikë, po depozitoj këtu dy prej shumë eksperiencave personale që kisha fatin të jetoj me mësuesin e ndjerë. Besoj se edhe ato mund të përbëjnë një udhërrëfyes etik për pedagogët e rinj akademikë.

Bryer-i kishte zakon të ftonte çdo dy të enjte në shtëpinë e tij studentët doktorantë që kishte nën udhëheqje, por dhe studentë jo të tij, të cilëve u lejonte hyrjen në bibliotekën gjigante dhe koleksionet e tij të çmuara. Diku rreth orës 13:00 ofronte sallatë, supë, biskota me djathëra të ndryshme (gjithmonë të përzgjedhura), të cilat i shoqëronte me verë të zgjedhur dhe ushqime të tjera të zgjedhura, të cilat me durim dhe pa ankesa i përgatiste Liza, partnerja e tij e parë, po ashtu edhe Xheni, partnerja e palodhur e dytë e jetës së tij. Por pjata kryesore në këto takime ishin bisedat e gjalla të cilat me mjeshtëri nxiste dhe koordinonte mësuesi i ndjerë, duke inkurajuar, me këtë rast shkëmbimin e materialeve studimore, pikëpamjeve, teorive interpretuese dhe çështje të reja për studim. Kjo shkollë atipike (që funksionoi dhe si vend rrjeti social) zinte një pjesë të zemrës së Qendrës së Studimeve Bizantine, Osmane dhe Neohelene, në të cilën autori i kësaj nekrologjie “u brumos” intelektualist, së bashku me kolegë të përzgjedhur të sotëm, si Kosta Moustaka (Universiteti i Kretës), Bülent Özdemir (Universiteti Balýkesir, Turqi), Giorgos Kalofonos (NHRF), Al-Amin Abouseada (Universiteti Tarta, Egjipt), Angeliki Lymberopoulou (Universiteti i Hapur, Angli), Julian Baker (Universiteti i Oksfordit dhe Muzeu Ashmolean) dhe të tjerë. Se çfarë kishte mbledhur Bryer-i në shtëpinë e tij ku la frymën e fundit, mund të hamendësojmë vetëm duke sjellë në mendje donacionet e tij që sot i jepen Barber Institute of Fine Arts, gjithashtu edhe paratë që Universiteti i Birminghamit investon për të dixhitalizuar fotografitë, shënimet e tij në blloqe, të fletoreve të misioneve kërkimore dhe të materialeve të tjera kërkimore që kanë të bëjnë me gjithë Mesdheun lindor1.
Me humor kujtoj dy banjat e shtëpisë së Bryer-it, të cilat, për shkak të objekteve të shumta të vogla, që mbushnin ambientet e shtëpisë dhe muret në mbretërinë e vogël intelektuale të të ndjerit, në sajë të humorit të flaktë të Bryer-it, ishin të dekoruara me paraqitje të ndryshme të Karagjozit nga krahina të ndryshme të Ballkanit, gjithashtu edhe pllakate të shfaqjeve të Karagjozit nga Turqia dhe Greqia. Bryer-i i ndjerë kishte aftësinë gazmore për të kthyer realitetin e përditshëm të nevojave njerëzore në mundësi thellimi, duke lëvizur nga skaji i kapsllëkut të kotësisë, tek skaji i mospërmbajtjes së përkorjes, për t’u tallur me kotësinë…

Njohja e thellë e fushës së tij, entuziazmi i pakrahasueshëm dhe pasioni përbënin vulën e ligjëratave të tij. Më kujtohet dikur Bryer-i, në një mësim lidhur me problematikat kërkimore të kulturës bizantine, krahasonte gjallërisht atë afresk mjaft të bukur të shek. III të Gjetjes së Moisiut në Sinagogën e Dura-Europos, me “vajzat me rroba banje”, me trupa elegantë, të Villa Romana del Casale të Piazza Armerina, vepër e shek. IV. I veshur me kostum ngjyrë kafe, kollare të kuqe dhe çorape të kuqe (zakon që nuk e ndryshoi kurrë), qëndronte në këmbë, me pasion dhe i emocionuar, me sytë mbyllur, bënte gjeste energjike me duar përpara projeksioneve që paraqiteshin nga dy projektorë për të vënë në dukje krahasimet e tij dhe, në fund, më kujtohet tek përfundonte pothuajse duke brohoritur: “The Bikini Girls, folks!!!” (vajzat me rroba banje, çuna!!!). U referohej rrymave heterogjene, prej të cilave absorboi shembuj piktura bizantine. Kjo ngjarje përbën tregues të njohjes së thellë të fushës, aftësinë e abstragimit të rafinuar, popullarizimin dhe “modernizimin” e artit të krishterimit të hershëm në kushtet bashkëkohore të perceptimit, si edhe entuziazmin dhe pasionin e të ndjerit për Bizantin.
Pohoj edhe një herë vështirësinë për ta mbyllur këtë vlerësim në mënyrën që i takon madhështisë së kontributit të të ndjerit. Prandaj, me bindjen se, përveç nderit ndaj të ndjerit, ky tekst, nën dritën e përkujtimit mirënjohës nuk shton asgjë te vetë i ndjeri, por te nxënësit e rinj të studimeve bizantine, në vend të epilogut, parashtroj një tekst të pabotuar të përbërë nga dy paragrafë, të cilin e kishte menduar ta përdorte për hyrje në kontributin e tij në Konferencën për 2000 Vjetët e Krishterimit në Shqipëri (Bryer A. “Kultet e Tre Shenjtorëve Martirë në Shqipëri.” Në Thomo P., Bushaka G., 2000 Vjet Art dhe Kulturë Kishtare në Shqipëri, 53-7. Tiranë: KOASH), i cili për nuk di cilën arsye, mbeti pa u publikuar. Fragmenti flet për të ndjerin shumë më tepër sesa katër faqe nekrologjie. (Titujt janë të redaksisë. Autori është *Prof. Asoc. Dr.- Ph.D. në Studime Bizantine, Osmane dhe Hellenike Moderne, Universiteti i Birmingham-it/ University of New York Tirana)