Mite dhe kuriozitete për ftoin, ‘mollën e artë’

Ftoi është një kulturë drufrutore mitike e kultivuar nga njeriu ndoshta dhe më herët se molla dhe dardha të cilave u ngjason shumë pasi, bën pjesë në të njëjtën familje(Rosaceae).

Disa studiues konkludojnë se mund të ketë qenë dhe fruti i tundimit për Evën dhe Adamin në Mesopotaminë e Lashtë 4200 vjet më parë. Emri biblik i ftoit përkthehet “Mollë e artë” ndërsa emrin ftua e ka marrë më mbrapa kur filloi të përmendet molla. Tek “Odisea” e Homerit përmendet si peme frutore e rëndësishme në kopshtet e asaj kohe. Në mitologjinë Greke ftoi përmendet gjithashtu me emrin “mollë e artë” dhe është fruti që Parisi i dha Perëndeshës së dashurisë Afërditë për të marrë dorën e Helenës së bukur të Spartës. Thuhet se në atë kohë në Trojë nuk kishte mollë por, një ftua që u quajt “mollë sherri” midis perëndeshave më të bukura: Afërditës, Herës dhe Athinasë.

Në Greqinë e lashtë ftoi është karakterizuar si “fruti i dashurisë, martesës dhe pjellshmërisë”. Plutarku kumton se ne ceremonitë e dasmave ftoi ishte një frut i rëndësishëm. Kur dhëndri me nusen hynin në dhomë përdorej për të ëmbëlsuar e ndahesh midis tyre, siç veprohet sot me tortën e dasmës, ndoshta që këtu e ka zanafillën ky rit. Në kohën e mbretërimit të Mbretit të madh Solomon kjo ishte sanksionuar me ligj. Në një traditë të grekëve të lashtë karocës martesore i hidheshin ftonj dhe shpërndaheshin sapo nusja të arrinte tek shtëpia e dhëndrit.

Edhe ne Romën e Lashte ftoi ishte një frut që vlerësohej. Plini e përmend ftoin si një frut me vlera medicinale. Në pikturat murale të Pompeit ftoi është vendosur në putrat e një arushi. Romakët ftoin e përdornin edhe në kuzhinë për gatime. Në atë kohë flitej se mbahej edhe për të luftuar syrin e keq. Për fenë islame ngrënia e ftonjve të forcon zemrën.

Në trevat e Gjirokastrës glikoja me ftua përdoret për të gostitur krushqit si gjatë ceremonive të fejesave ashtu dhe të dasmave e gëzimeve të tjera, siç e kam përshkruar më lart. Glikoja me ftua duhej të sigurohej pa tjetër në këto raste, glikoja përgatitej nga amvisat e familjeve që kishin gëzimin, ky zakon ndiqet edhe sot.

Nisur nga ky kënd-vështrim emri “ftua”në shqip të lë të dyshosh se derivon nga folja “ftoj”, si një homonim. Pra, ftoi si frut ose gliko ishte domosdoshëm kur do të ftoheshin miq në shtëpi dhe duhej të gostiteshin apo të ëmbëlsoheshin.

Origjina, përhapja, prodhimi
Vend origjina e ftoit mendohet të jetë midis detit Kaspik dhe Detit të Zi, në rajonet e Trans-Kaukazit ku dhe sot gjendet në gjendje të egër. Ka të dhëna se është kultivuar edhe në Mesopotaminë e Lashtë në zonën veriore të Irakut, para se të kultivohej molla. Emri ftua përmendet në shkrimet greke që në vitet 600 para Erës së Re. Nga romakët përmendet nga Plini, Kolumela etj. Në Francë dëshmohet se është shfaqur në vitin 812, ndërsa në Angli në vitin 1275. Në kontinentin Amerikan si datë e hyrjes së ftoit është shënuar 16 marsi 1829 në Masaçusets dhe u përhap me shpejtësi në shtetet Virxhinia, Teksas etj., por u konkurrua nga molla dhe dardha. Në Amerikën e Jugut i suksesshëm ka qenë kultivimi i tij në Argjentinë, Uruguaj, Kili dhe në jug të