Situata fatale e sindikatave në Serbi: Të frikësuara ose të blera

Milan Ivovic qe dhjetë vjeç kur prodhuesi shtetëror serb i plehrave kimike HIP Azotara hapi dyert për herë të parë në vitin 1962, pak më tutje rrugës së shtëpisë së tij të fëmijërisë në qytezën Pancevo në bregun lindor të lumit Danub.

Ai kaloi të gjithë jetën e tij si punëtor – 37 vjet – i punësuar në fabrikë, duke nisur si punonjës në turnin e natës dhe duke u ngjitur gradualisht deri sa u bë president i sindikatës së punëtorëve në vitin 2007.

Megjithatë, në fund të vitit 2015, vetëm 17 muaj para se të mbushte moshën për pension, Ivovic e gjeti veten të papunë, i deklaruar si “i tepërt” pas një përplasjeje publike me menaxhmentin e emëruar nga shteti.

Ivovic pyeti drejtuesit e Azotara mbi çmimin që ata kishin rënë dakord të paguanin te gjigandi rus i energjisë Gasprom për gazin me të cilin fabrika vihet në punë.

Azotara tha se do të paguante më pak se 300 dollarë (273 euro) për mijë metër kub, një çmim që do ta ndihmonte fabrikën të nxirrte fitime dhe të siguronte vendet e punës. Qeveria, e cila emëroi drejtorët e fabrikës, po shpresonte ta shiste Azotarën te një blerës rus dhe kishte një interes në prezantimin e rusëve si partnerë miqësorë të gatshëm për të ruajtur vendet e punës. Ivovic e përshëndeti marrëveshjen, por pas kësaj mori një telefonatë:

“Punonjësi që kishte përgjegjësinë për faturat e gazit të Azotarës më mori në telefon dhe më tha, ‘kë po bën për budalla? Për çfarë 300 dollarëshi po flet? Në cilën anë je ti?’ duke më treguar faturat dhe asnjëra prej tyre nuk kishte çmim më të ulët se sa 400 dollarë.”

Ivovic deklaroi problemin në publik dhe brenda katër muajsh ai mbeti pa punë. Ai thotë se u përzu për shkak se ekspozoi një gënjeshtër. Azotara thotë se mandati i tij si udhëheqës sindikalist pati skaduar dhe se ai nuk qe paraqitur në punë që nga ajo kohë. Koha e pushimit ngriti shumë pikëpyetje.

“Është një goditje fatale,” – tha Branislav Canak, deri së fundmi, udhëheqës i njërës prej federatave më të mëdha sindikale në Serbi, Nezavisnost (Pavarësia), në lidhje me pushimin nga puna të Ivovic.

“Këto ditë sindikatat janë lidhur me zinxhirë,” thotë 64 vjeçari me mustaqe Ivovic. “Pasi të kenë parë se çfarë më ndodhi mua, çfarë arsyeje kanë të tjerët që të besojnë te sindikatat apo të dëshirojnë të anëtarësohen? Natyrisht ata nuk dëshirojnë të humbasin vendet e punës.”

Për shumë sindikalistë, rasti i tij është paralajmërues sinjë nga rastet e shumta të dobësisë së sindikatave në ish-Jugosllavi gjatë tranzicionit shumëvjeçar të vështirë dhe disa herë brutal drejt kapitalizmit.

“Kjo është një goditje fatale,” thotë Branislav Canak, deri së fundmi, udhëheqës i njërës prej federatave më të mëdha sindikale në Serbi, Nezavisnost (Pavarësia).

“Ne ndoshta do të duhet të presim edhe 50 vjet të tjera para se një Ivovic tjetër të lindë. Të gjithë janë duke pyetur, ‘a keni dëgjuar për Ivovicin nga Azotara, se si ata e rrëzuan dhe se si askush nuk ndërhyri për ta ndihmuar?” tha ai për BIRN gjatë një interviste të dhënë para se ai të zëvendësohej si udhëheqës i Nezavisnots në nëntor. “Sindikalistë të tjerë, të cilët shohin të njëjtat shkelje në kompanitë e tyre, do të mendojnë dy herë – ‘nëse them diçka, rrezikoj të humbas vendin e punës’.”

Shkurtimet e stërmëdha të vendeve të punës, mbylljet e fabrikave apo shitja e qindra kompanive shtetërore në vitet 2000 pas rënies së ish-udhëheqësit serb Sllobodan Millosheviç kanë rralluar rradhët dhe reputacionin e sindikatave në Serbi.

Të dobëta dhe të përçara, ato janë pre e frikësimeve, dyshimeve për korrupsion dhe pothuajse totalisht të varura nga padronët politikë. Besueshmëria e tyre është rrënuar mes punonjësve nga reagimet e tyre të dobëta kundër procesit privatizues të diskretituar, i cili ka shënuar mbi 600 raste shitjesh të anuluara që nga viti 2000 për shkak të korrupsionit apo dështimit të blerësve për të respektuar kushtet; anulime që shpesh kanë ndodhur tepër vonë për punonjësit që tashmë i kishin humbur vendet e punës.

Në vitin 2008, pas tetë vitesh tranzicioni nga socializmi, vetëm 12 për qind e serbëve thonë se besojnë në sindikata, ndërsa vetëm 2 për qind thonë se besojnë tërësisht te sindikatat, sipas Studimit Europian të Vlerave, një projekt studimor holandez i kryer çdo 9 vjet që nga viti 1981 në të gjithë Europën. Nga të 47 vendet e vrojtuara, vetëm Bullgaria kishte vlerësim më të ulët se Serbia në 11 përqind.

Tridhjetë e tetë për qind e serbëve thonë se nuk kanë kurrfarë besimi te sindikatat.

Ky artikull, pjesë e Bursës Ballkanike për Gazetari Ekselente, analizon arsyet.

“Ato (sindikatat) nuk përmbushin as standardet më minimale të sindikatave të shekullit të 20 dhe rezultat i kësaj është rënia e reputacionit dhe anëtarësisë,” thotë për BIRN Dr. Nada Novakovic, një sociologe dhe kërkuese në Institutin e Shkencave Shoqërore në Beograd.

“E gjitha kjo e bën të lehtë për shtetin dhe kapitalistët që të përfundojnë procesin e privatizimit dhe tranzicionit në interes të vet.”

Marko Grdesic, një sociolog kroat i arsimuar në SHBA, thotë se roli i sindikatave është “i njëjtë siç ka qenë gjithmonë – për të anëtarësuar sa më shumë njerëz të jetë e mundshme, për të luftuar për marrëveshje kolektive, së paku përmes grevave dhe protestave dhe për të bashkuar forcat me aktorë të tjerë të së majtës dhe progresistët për një betejë më të gjerë shoqërore.”

“Në territorin e ish-Jugosllavisë, shumë pak sindikata e bëjnë këtë.”

Patronazh politik

Federata Socialiste e Jugosllavisë, nën udhëheqjen 35 vjeçare të Josip Broz Tito, pas Luftës së Dytë Botërore kishte vetëm një sindikatë, në të cilën qenë anëtarë të gjithë punonjësit e shtetit.

Vendet e punës qenë për të gjithë jetën, në një sistem hibrid të vetëmenaxhimit socialist në të cilin punonjësit kishin të drejtë të ndërhynin në drejtimin e kompanisë në të cilën punonin.

Sindikata qe, gjithsesi, diçka më shumë se sa një degë e partisë në pushtet, e angazhuar për të manifestuar çdo 1 maj për të shënuar Ditën Ndërkombëtare të Punës në festa të mirëorganizuara dhe të mbushura me parada ushtarake të Titos dhe me banda muzikore.

“Sindikata në kohën e socializmit luajti ekzaktësisht rolin që socializmi i kërkoi të luajë,” tha Canak.

Me rënien e Jugosllavisë, sindikatat u shumëfishuan, por shumë pak prej tyre i mbijetuan asaj që Novakovic e quan “sëmundja fëminore” e epokës së Titos, pra varësisë nga një padron politik.

“Nëse i jep sindikatës një milionë apo dy, natyrisht që udhëheqësia e sindikatës nuk do të të sfidojë,”– thotë Ranka Savic, udhëheqës i një federate sindikatash.

Shembulli më i qartë është sindikata e Elektroprivreda Srbije (EPS), kompanisë së shpërndarjes së energjisë elektrike në Serbi dhe njëkohësisht, kompania më e madhe publike në vend.

Sindikata numëron pothuajse të gjithë punëtorët e kompanisë si anëtarë, afërsisht 30 mijë vetë, një forcë e jashtëzakonshme në rast se vendosin të dalin kundër qeverisë.

Por sipas një marrëveshjeve kolektive të nënshkruar në janar 2015 me Ministrinë Serbe të Energjisë, sindikata e EPS merr gati 800 milionë dinatë (6.5 milionë euro) në vit nga shteti, siç tregon dhe një kopje e kontratës të marrë nga sindikata Nezavisnost përmes Ligjit për të Drejtë Informimi të Serbisë, duke ngritur pikëpyetje serioze mbi aftësinë dhe gadishmërinë e saj për të sfiduar politikat e drejtuesve të kompanisë apo të partive politike që i emërojnë këta drejtorë.

“Nëse i jep një sindikate një apo dy milionë, natyrisht udhëheqësia e sindikatës nuk do të të sfidojë,” thotë Ranka Savic, udhëheqës i Shoqatës së Sindikatave të Pavarura dhe të Lira të Serbisë, një federatë tjetër sindikatash.

Novakovic tha se udhëheqësit e sindikatave qenë të kompromentuar në shumë mënyra.

Për shembull, menaxherët e kompanive janë shpesh anëtarë të sindikatave; zgjedhjet brenda shumë sindikatave janë të organizuara që të përkojnë me zgjedhjet brenda partive politike; udhëheqësit e sindikatave “blihen hapur” me pozicione joshëse në bordet menaxhuese, tha Novakovic.

Shumë udhëheqës sindikalistë marrin gjithashtu paga shtesë. “Mbi të gjitha këto janë edhe dietat, shpenzimet për udhëtime, shpenzimet për celular, makina, dreka e të tjera,” tha Novakovic.

Duke punuar për doktoraturën e saj, Novakovic kreu intervista me dhjetëra zyrtarë të sindikatës së EPS. Përgjatë një periudhe prej pesë vjetësh, tha ajo, vetëm njëri prej udhëheqësve nuk mori rritje pozicioni njëkohësisht në sindikatë dhe në kompani. Ky i përjashtuar i çuditshëm qe zhvendosur në sektorin privat.

BIRN i shkroi sindikatës së EPS për ta pyetur nëse udhëheqësit e saj qenë të kompromentuar nga shpërblimet financiare që marrin, por pyetjet mbetën pa përgjigje. BIRN pyeti gjithashtu EPS nëse udhëheqësit sindikalistë janë favorizuar përmes promovimeve por nuk mori përgjigje. BIRN nuk qe në gjendje të intervistonte menaxhmentin e EPS apo udhëheqësit sindikalistë.

“Ngritja në hierarkinë e sindikatës përbën një avantazh në termat e hierarkisë profesionale. Është gjithashtu një mënyrë për të përparuar materialisht,” tha Novakovic.

“Afërsia e sindikatave me partitë politike ofron një mundësi për të qëndruar më gjatë në udhëheqësinë e sindikatës si dhe për t’u zhvendosur në një pozicion partiak apo shtetëror.”

Sindikatat, tha Novakovic, janë ende në sherr mbi ndarjen e aseteve të trashëguara nga rënia e ish-Jugosllavisë, gjë që do të thotë se ato kanë shpenzuar më shumë energji “duke u marrë me vetveten” se sa kanë harxhuar energji duke u marrë me punëtorët.

Nuk është pra surprizë që Serbia ka parë shumë pak aksion efikas industrial në kundërshtim të reformave të dhimbshme.

Këto vite, Dita e Punës në Serbi kalon me shumë pak fanfarë, ndërsa në Europën Perëndimore qindramijëra marrin rrugët çdo vit për të shprehur zemërimin ndaj kapitalizmit dhe globalizimit.

Në janar 2014, kur qeveria shtyu përmes parlamentit ndryshimet më të mëdha të legjislacionit të punës në shumë vite, pati vetëm protesta të dobëta nga sindikatat kundër masave që e bëjnë më të lehtë punësimin dhe pushimin nga puna, si dhe më të lirë skemën e pensioneve pasi rrisin moshën e daljes në pension për gratë. Qeveria ka reduktuar gjithashtu pagat në sektorin publik dhe pensionet në mënyrë që të sigurojë financime nga Fondi Monetar Ndërkombëtar.

“Asnjë nga qendrat e mëdha sindikaliste nuk e ka kundërshtuar tranzicionin e ‘reformave’ përgjatë 25 viteve të fundit,” tha Novakovic.

Canak qe edhe më kritik: “Sot punëtorët dalin për të protestuar vetëm në rast se paguhen për diçka të tillë; nëse ne i paguajmë biletat e autobuzit apo i japim një ditë dietë. Përndryshe, ata zgjedhin që të qëndrojnë në shtëpi.”

Savic, udhëheqësi i Shoqatës së Sindikatave të Pavarura dhe të Lira të Serbisë, e interpretoi situatën ndryshe: “Ka pasur tentativa për t’u bashkuar. Por këto përpjekje kanë dështuar gjithmonë për shkak se dikush dorëzohet, ose dikush arrin një marrëveshje me qeverinë,” tha ajo. “Sindikatat në Serbi janë tërësisht të përçara dhe nuk kanë solidaritet.”

Konfederata e Sindikatave të Pavarura të Serbisë, trashëgimtarja e sindikatës së epokës së Titos nuk iu përgjigj kërkesave të BIRN për intervistë.