Vota e gruas së policit

AKIL KRAJA*

Ishte një e diel fund shtatori dhe isha i ftuar në cilësinë e Këshilltarit Bashkiak Tiranë të isha vëzhgues në zgjedhjet e pjesshme vendore që do të mbaheshin në Dibër. Më thanë që isha me fat, pasi Dibranët janë qytetarë dhe se qendra e votimit që do të vëzhgoja ishte në qendër të Peshkopisë. Askush nuk priste incidente në qytet, ndërkohë që fshatrat dhe zonat e thella shiheshin si më të vështirat. Varfëria rurale barazohej pothuajse automatikisht me shitblerjen e votës.

Një perceptim paragjykues që rezultoi tejet i gabuar. Teksa koha kalonte, njëri pas tjetrit u ndoqën familjarë, të rinj, pensionistë, dhjetëra qytetarë që dëshmonin një votim të denjë dhe në respekt të plotë ndaj procesit. Gjithçka po shkonte më së miri. Peshkopia ishte qytet me taban e traditë demokratike, vota këtu dukej e patjetërsueshme. Ndërkohë, diku rreth orës 12:00, një çift i ri futet për të votuar. Të veshur më së miri, tejet të pashëm, rreth 35/40 vjeç, ata ndoqën shumë qetë- sisht procesin e regjistrimit. Pamja e tyre fisnike e qytetare më tërhoqi realisht vëmendjen. Mbase ishte pikërisht kjo arsyeja pse vështrimi im nuk u shkëput nga ata dhe teksa u drejtuan veçmas drejt kabinave të votimit.

Këtu ndodhi e papritura. Me të votuar, zonja gjen një hapësirë për të mbështetur çantën e saj prej lëkure, dhe nga aty nxjerr celularin për të fotografuar fletën e saj të votimit. Krejt natyrshëm dhe pa u menduar gjatë, refleksi im ishte që të ngrihesha në këmbë dhe t’u bërtisja komisionerëve: “Kujdes, po fotografohet vota, ndaloni votimin!”. Zonja në fjalë ngre kokën e befasuar dhe sheh në drejtimin tim. Më sfidoi haptazi me një vështrim tejet depërtues, të zjarrtë, emotiv, diçka që nuk e kisha hasur kurrë më parë. Dhe pse gjithç- ka zgjati vetëm pak sekonda, ai vështrim përcolli një ngarkesë emocionale të jashtëzakonshme. Ishte shumë e mbajtur, do të thosha madje një zonjë e bukur. Ajo u ndje qartësisht shumë ngushtë, thellësisht e turpëruar ndaj një vëzhguesi, i cili bërtiti publikisht, pak a shumë: “Kapni hajdutin”!

Kjo në një qendër votimi, në mes të Peshkopisë, ndërkohë që aty gjendeshin mbase komshinj, kushërinj e dhjetëra qytetarë dibranë. Ajo nuk tha asnjë fjalë, shikimi i saj tha gjithç- ka: “Si munde të më turpëroje kështu?! A nuk e shikon që jam qytetare, që jam e mirarsimuar dhe që jetojmë ndershmërisht së bashku me tim shoq? A nuk e dëgjon Kryetarin e Komisionit teksa të thotë që im shoq është burrë i nderuar dhe që është polic? Mbase e kishe mendjen të më turpëroje dhe nuk e dëgjove, por a e di që unë jam më- suese? Jemi familjarë, kemi fëmijë, a e di ti ç’do të thotë të jetosh me dy paga shteti nëse je i ndershëm?

A e di ti që në Dibër nuk ka punë, nuk ka shpresë, nuk ka shërbime? A e di ti çfarë hallesh kemi ne? A e di ti që nëse nuk e çoj fotografinë e kësaj vote të mallkuar, im shoq dhe unë humbim vendin e punës? Çfarë më duhet një votë para sigurisë së jetesës së familjes sime? A e kupton që nuk mund të bëhemi dhe ne azilantë në Gjermani se jemi me fëmijë të vegjël? Kush je ti që të duket vetja më i moralshëm sepse mbron votën, ndërkohë që unë mbroj bukën e gojës së fëmijës sim?”. Në minutat që ndoqën, këmbëngulja ime bëri që fleta e votimit të anulohej. Komisionerët dhe vëzhguesit nga Dibra, qartazi nuk ndiheshin mirë nga situata e krijuar. Disa prej tyre e njihnin shumë mirë çiftin në fjalë, dhe dukej realisht që gëzonin respekt.

Të gjendur nën presionin e kërcënimeve për humbjen e vendit të punës, ata ishin detyruar të fotografonin votën e tyre. Në vijim, në qendrën ku isha vëzhgues ndodhën dhe disa raste fotografimi të tjera. Në njërin prej tyre bëhej fjalë për një familje të komunitetit rom, në një tjetër për një të ri paraplegjik, i cili jetonte me ndihmë ekonomike. Sërish presioni nga pushteti i detyronte votuesit të silleshin kështu. Në Shqipëri janë mbi 160.000 të punësuar në sektorin publik.

Nga këta, janë rreth 40.000 të punësuar nga Ministria e Arsimit dhe rreth 14.000 nga Ministria e Brendshme. Këtu duhen shtuar dhe mijëra infermierë, mjekë, agronomë, nëpunës civilë të dikastereve të tjera të shtrirë anembanë vendit. Potencialisht mund të jenë po kaq zonja e zotërinj, të cilët mund të gjenden në të njëjtën situatë si gruaja e policit në Dibër. Mijëra vota potencialisht të “kidnapuara” për një vend pune. Teksa vëmendja publike për më shumë standarde elektorale sa vjen e rritet në prag të zgjedhjeve parlamentare të vitit 2017, nuk mund të mos rikujtoj përjetimin personal dhe vështrimin e asaj zonje në Peshkopi, grua polici.

Mendoj për votat e familjarëve të nëpunësve civilë, për presionin e tyre, për marrjen peng të dinjitetit të tyre. Mendoj për ligjin e shkruar që dënon çdo forme manipulimi të votës, dhe për ligjin moral që mund të falë një nënë kur gjendet përballë rrezikut për humbjen e bukës së gojës së fëmijës së saj. Gjendem i dyzuar mes mirëkuptimit dhe dënimit të kësaj situate. A është një nëpunës civil një viktimë, apo një bashkëfajtor kur ai gjendet përballë kërcënimeve të pushtetit për votën e tij? A duhet ta falim apo ta dënojmë aktin e saj? Demokracia, si shprehje e votës së lirë, në këto kushte është e pamundur. Regjimet autoritare nuk janë asnjëherë rezultat i një grupi të limituar individësh. Përkundrazi.

Hannah Arend, si një ndër filozofet kryesore të regjimeve diktatoriale, theksonte gjithmonë rolin që ka në tërësi shoqëria në instalimin e totalitarizmave. Ajo këmbëngulte mbi obsedimin e shoqërisë moderne drejt konsumit, produktivitetit dhe cilësisë së jetesës dhe shkëputjen tërësore nga vlerat, nga aksioni dhe impakti human që një punë duhet të prodhojë. Ajo shihte te shoqëria moderne një pasqyrë për plotësimin e nevojave materiale, e cila mund të çonte drejt tolerimit të instalimit të një regjimi totalitar. Në kontrastim, studimet e Arend lartësojnë qartazi rolin e individit të marrë veçmas, aksionin dhe kurajën e tij për t’u shkëputur nga jeta private dhe për të krijuar një hapësirë shoqërore ku liria mund të primojë.

Arend besonte në forcën e individualiteteve dhe në dobësinë e masave. Nëse tolerojmë sadopak fenomenin masiv të kushtëzimit të votës së nëpunësve civilë, nën justifikimin moral se ata janë viktima pushtetarësh të paskrupujt; nëse tolerojmë votën e shitur të familjeve të varfra nën justifikimin se kur barku është bosh koncepti i demokracisë është dhe më bosh; nesër do të duhet të tolerojmë dhe humbjen e lirive të tjera që prekin mediat, shërbimet publike, sovranitetin kombëtar apo dhe të drejtën e jetës. “Kidnapimi” i votës së lirë, siç ndodhi masivisht në Dibër e së fundmi në Kolonjë, e çon Shqipërinë buzë greminës së regjimeve totalitare.

Tolerimi i këtij fenomeni sot, është tolerimi i autoritarizmave të nesërm. Ndaj çdo herë që flitet për demokraci dhe për reformë zgjedhore, më vjen në mendje vota e gruas së policit. Më kujtohet sesi për një vend pune, votuesi mund të na kthejë shumë lehtë 25 vite pas. Asokohe kishim punësim të plotë, një shtet parti që kujdesej për të gjithë. Pikërisht këtë që na premtojnë partitë e sotme – një votë, një vend pune. Por qytetarët harrojnë që asokohe, na mungonte më kryesorja. Na mungonte liria për të qenë vetvetja, liria për të zgjedhur, liria e fjalës dhe ajo e votës… Sa shpejt harruam!

*Drejtor Ekzekutiv, Fondacioni për Liri dhe Demokraci